โรคกระดูกพรุนในผู้สูงอายุ: ป้องกันได้ก่อนสาย

โรคกระดูกพรุน (Osteoporosis) เป็นภาวะที่ความหนาแน่นและคุณภาพของกระดูกลดลง ทำให้กระดูกเปราะและหักง่าย แม้จากอุบัติเหตุเล็กน้อย โรคนี้มักถูกเรียกว่า "ภัยเงียบ" เพราะไม่มีอาการเตือนจนกระทั่งเกิดกระดูกหัก — ซึ่งมักเป็นจุดเปลี่ยนที่ทำให้คุณภาพชีวิตลดลงอย่างมาก

โรคกระดูกพรุน คืออะไร?

กระดูกของมนุษย์เป็นเนื้อเยื่อที่มีชีวิต มีการสร้างและสลายตลอดเวลา ในวัยเด็กและวัยหนุ่มสาว การสร้างมากกว่าการสลาย ทำให้มวลกระดูเพิ่มขึ้นจนถึงจุดสูงสุด (peak bone mass) ประมาณอายุ 25–30 ปี

หลังจากนั้น มวลกระดูกเริ่มลดลงอย่างช้าๆ ในผู้หญิงจะลดลงอย่างรวดเร็วในช่วง 5–7 ปีแรกหลังหมดประจำเดือน เนื่องจากระดับ estrogen ที่ลดลง

เมื่อมวลกระดูกลดลงมากจนถึงระดับหนึ่ง แพทย์จะวินิจฉัยว่าเป็น โรคกระดูกพรุน โดยใช้ค่า T-score จากการตรวจ DEXA:

• T-score ≥ -1.0 — ปกติ
• T-score -1.0 ถึง -2.5 — กระดูกบาง (Osteopenia)
• T-score ≤ -2.5 — โรคกระดูกพรุน (Osteoporosis)
• T-score ≤ -2.5 + กระดูกหัก — กระดูกพรุนรุนแรง

สาเหตุและปัจจัยเสี่ยง

ปัจจัยที่หลีกเลี่ยงไม่ได้

• อายุ — ความเสี่ยงเพิ่มตามอายุ โดยเฉพาะหลัง 50 ปี
• เพศ — ผู้หญิงเสี่ยงมากกว่าผู้ชาย 4 เท่า
• วัยหมดประจำเดือน — estrogen ลดลงทำให้น้ำหนักกระดูกสูญเสียเร็ว
• พันธุกรรม — ประวัติครอบครัวกระดูกพรุนหรือกระดูกหัก
• เชื้อชาติ — ชาวเอเชียและคอเคเซียนเสี่ยงสูง
• รูปร่างเล็ก — น้ำหนักตัวน้อย มวลกระดูกน้อย

ปัจจัยที่หลีกเลี่ยงได้

• ขาดแคลเซียมและวิตามินดี — สารอาหารพื้นฐานของกระดูก
• ขาดการออกกำลังกาย — โดยเฉพาะแบบลงน้ำหนัก
• สูบบุหรี่ — ลดการสร้างกระดูก
• ดื่มแอลกอฮอล์มาก — รบกวนการดูดซึมแคลเซียม
• น้ำหนักตัวน้อย — BMI < 19
• ยา某些 — สเตียรอยด์ระยะยาว, ยากันชัก, ยาลดกรด PPI
• โรคประจำตัว — hyperthyroidism, hyperparathyroidism, โรคไต

อาการของโรคกระดูกพรุน

โรคกระดูกพรุนเป็น "ภัยเงียบ" เพราะในระยะแรกไม่มีอาการเลย ผู้ป่วยจำนวนมากไม่รู้ว่าตัวเองเป็นจนกระทั่งเกิดกระดูกหัก

อาการที่อาจพบในระยะหลัง:

1. ปวดหลังเรื้อรัง — โดยเฉพาะบริเวณกลางหลัง จากการยุบตัวของกระดูกสันหลัง
2. หลังค่อม (kyphosis) — จากการยุบตัวของกระดูกสันหลังหลายชิ้น
3. ตัวเตี้ยลง — มากกว่า 4 ซม. จากความสูงเดิม
4. กระดูกหักง่าย — จากอุบัติเหตุเล็กน้อย เช่น ลื่นหกล้ม กระดูกสะโพก ข้อมือ หรือกระดูกสันหลังหัก

การวินิจฉัยโรคกระดูกพรุน

ใครควรตรวจ DEXA:

• ผู้หญิงอายุ 65 ปีขึ้นไป
• ผู้ชายอายุ 70 ปีขึ้นไป
• ผู้หญิงวัยหมดประจำเดือนที่มีปัจจัยเสี่ยง
• ผู้ที่มีประวัติกระดูกหักจากอุบัติเหตุเล็กน้อย
• ผู้ที่ใช้สเตียรอยด์ระยะยาว
• ผู้ที่มีโรคประจำตัวที่เสี่ยงต่อกระดูกพรุน

แพทย์อาจใช้เครื่องมือ FRAX เพื่อประเมินความเสี่ยงการหักของกระดูกใน 10 ปีข้างหน้า

วิธีป้องกันโรคกระดูกพรุน

1. โภชนาการ

• แคลเซียม — 1,000 มก./วัน (ผู้ใหญ่), 1,200 มก./วัน (ผู้หญิง 50+, ผู้ชาย 70+) จากนม ปลาเล็กปลาน้อย ผักใบเขียว เต้าหู้
• วิตามินดี — 600–800 IU/วัน ช่วยดูดซึมแคลเซียม จากแสงแดด ปลาทะเล ไข่แดง
• แมกนีเซียม — 320–420 มก./วัน ช่วยสร้างแร่ธาตุกระดูก
• วิตามินเค — ช่วยในการแข็งตัวของกระดูก
• โปรตีน — 1.0–1.2 กรัม/กก./วัน

2. การออกกำลังกาย

การออกกำลังกายแบบลงน้ำหนัก (weight-bearing) เช่น เดิน วิ่งเบาๆ เต้นแอโรบิก ช่วยกระตุ้นการสร้างกระดูก ดูรายละเอียดในคู่มือการออกกำลังกายกับข้อ

3. หลีกเลี่ยงปัจจัยเสี่ยง

• เลิกสูบบุหรี่
• จำกัดแอลกอฮอล์
• ระวังการหกล้ม — ปรับบ้านให้ปลอดภัย ใช้ราวจับ

4. ยารักษากระดูกพรุน

ในผู้ที่ได้รับการวินิจฉัยแล้ว แพทย์อาจสั่งยา bisphosphonates (alendronate, risedronate), denosumab, teriparatide หรือ hormone therapy

5. อาหารเสริมสำหรับกระดูก

แคลเซียม วิตามินดี แมกนีเซียม และวิตามินเคเป็นพื้นฐานสำคัญ ดูรายละเอียดในคู่มืออาหารเสริมบำรุงข้อ

โภชนาการและอาหารเสริมสำหรับกระดูก